Musashi Miyamoto

Musashi, jeden z najbardziej rozpoznawalnych japońskich wojowników. Jego życiorys obrósł legendą. W latach pięćdziesiątych XX wieku powstała trylogia Inagakiego z Toshirō Mifune w roli głównej. Jej pierwsza część, Samuraj (Miyamoto Musashi, 1954) została nagrodzona honorowym Oscarem dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego. Kolejne odsłony to Pojedynek w świątyni Ichijō-ji (1955) oraz Pojedynek na wyspie Ganryū (1956).

Ale Musashi, to nie tylko legenda, to postać prawdziwa, człowiek wielu talentów, poszukiwacz, wojownik, malarz, poeta, pisarz, ogrodnik. Przede wszystkim jednak mistrz miecza, praktyk, uczestnik wielu bitew i jeszcze większej ilości pojedynków, często wygrywanych przy pomocy kija (boken), ale także bystry obserwator rzeczywistości i autor 2 książek:

„Księga pięciu kręgów” (Gorin-no Sho)
„Dokkōdō” (Droga samotnika / Samotny marsz)

a także wielu pomniejszych tekstów:

„Trzydzieści pięć artykułów o sztuce szermierki” (Hyoho Sanju-go Kajo) – napisane w 1641 roku dla pana feudalnego Hosokawy Tadatoshi. To pismo stanowiło bezpośredni fundament i wczesną wersję tego, co dwa lata później Musashi zaczął rozwijać w „Księdze pięciu kręgów”.
„Dwadzieścia osiem artykułów o szermierce” (Hyoho Shiju-ni Kajo) – jeszcze wcześniejsze, krótkie zapiski z regułami walki i taktyki, spisywane dla uczniów jego szkoły Niten Ichi-ryū.

Poniżej znajduje się krótkie opracowanie zawierające główne założenia filozofi walki/życia Musashiego.

Ramy

Zdecydowanie ponadczasowe i bardzo współcześnie praktyczne, jeśli nie w całości, to w dużym stopniu.

Dokkōdō (Samotna droga) jest duchowym testamentem Musashiego. Składa się z 21 zasad życiowych przekazanych uczniowi razem z Księgą pięciu kręgów. Sugeruje to, że technika walki i formacja wewnętrzna miały stanowić jedną całość.
„Samotna droga” oznacza przede wszystkim samodzielność. Nie chodzi wyłącznie o izolację od ludzi, lecz o drogę samodyscypliny, samodoskonalenia i odpowiedzialności za własne decyzje.
Najważniejszym ideałem jest wolność wewnętrzna. Człowiek powinien uwolnić się od:
- pożądania i pogoni za przyjemnością,
- zazdrości, urazy i potrzeby obwiniania,
- nadmiernego żalu za przeszłością,
- lęku przed rozłąką i przemijaniem,
- przywiązania do wygody, luksusu i majątku,
- przesądów oraz oczekiwania nadprzyrodzonej pomocy.
Musashi nie zaleca całkowitego odrzucenia pragnień, lecz panowanie nad nimi. Asceza ma chronić autonomię człowieka, a nie być wartością samą w sobie.
Ego powinno zostać podporządkowane rzeczywistości i obranej drodze. Człowiek nie powinien uważać siebie za centrum świata ani pozwalać emocjom zniekształcać oceny sytuacji.
Tradycję należy najpierw poznać, ale nie przyjmować jej bezkrytycznie. Musashi łączy szacunek dla przeszłości z samodzielnym myśleniem i nieufnością wobec zabobonów.
Rzeczy mają przede wszystkim wartość użytkową. Broń, dom, pożywienie czy majątek powinny służyć praktyce i rozwojowi, a nie prestiżowi, kolekcjonowaniu lub zaspokajaniu próżności.
Honor i wierność obranej drodze stoją wyżej niż życie. Ostatnie zasady wyrażają gotowość poniesienia konsekwencji własnego wyboru i nieodstępowania od niego mimo trudności.
Ideałem jest jedność bu i bun – harmonijne połączenie drogi miecza (sztuk walki) oraz drogi pędzla (nauki, kultury i literatury). Wyszkolenie bojowe powinno iść w parze z wykształceniem, refleksją oraz rozwojem duchowym. Wojownik ma nie tylko walczyć, lecz również panować nad sobą i brać odpowiedzialność za innych.

Sedno przesłania można ująć następująco: człowiek osiąga niezależność nie przez unikanie trudności, lecz przez opanowanie własnego ego, ograniczenie przywiązań i konsekwentne trwanie przy świadomie obranej drodze.

Musashi nie stworzył filozofii w zachodnim, systematycznym znaczeniu. Jego myśl jest przede wszystkim praktyczną filozofią Drogi: poznanie, charakter, technika i strategia mają powstawać w działaniu, być poddawane próbie i stopniowo stapiać się w jedną postawę.

I. Natura Drogi i doskonalenia

Droga istnieje w praktyce.
Wiedza, której nie można urzeczywistnić w działaniu, pozostaje jedynie teorią.
Nie wystarczy czytać, zapamiętywać ani naśladować.
Zasadę trzeba „wchłonąć w ciało” — doprowadzić do poziomu nawyku, odruchu i intuicji.
Trening nie jest przygotowaniem do życia, lecz częścią życia.
Stan ducha, postawa ciała i jakość uwagi powinny być zasadniczo takie same podczas walki i w codzienności.
Doskonalenie nie ma wyraźnego końca.
Musashi mówi o codziennym gromadzeniu praktyki: krok po kroku, dzień po dniu, „tysiącmilową drogą”.
Pierwszym przeciwnikiem jest człowiek wczorajszy.
Rozwój zaczyna się od przekroczenia własnego dotychczasowego poziomu, zanim będzie można myśleć o przewyższeniu innych.
Nie istnieje droga na skróty.
Pozorna szybkość uczenia się nie zastąpi długiego procesu przekształcania sposobu widzenia, poruszania się i reagowania.
Doskonałość byłaby tu horyzontem, nie stanem posiadania.
Musashi nie używa takiego określenia wprost, ale jego Droga zakłada nieustanne korygowanie nawet drobnych odchyleń, ponieważ mały błąd z czasem staje się wielkim zejściem z kursu.
Mistrzostwo oznacza naturalność.
Najwyższy poziom nie wygląda jak wysiłkowe wykonywanie techniki. Działanie staje się proste, właściwe i spontaniczne, ponieważ poprzedziły je lata świadomego ćwiczenia. Gorin no Sho, Księgi Ziemi, Wody i Pustki

II. Poznanie i sposób patrzenia

Patrz szeroko, nie tunelowo.
Nie wolno koncentrować się na jednym ruchu, narzędziu ani szczególe kosztem całej sytuacji.
Odróżniaj zwykłe patrzenie od percepcji.
Wzrok rejestruje przedmioty; percepcja rozpoznaje relacje, zamiary, możliwości i kierunek rozwoju wydarzeń.
Widziane z bliska oglądaj z dystansu, a odległe traktuj jak bliskie.
Łącz szczegół z szeroką perspektywą.
Dostrzegaj również to, czego nie widać bezpośrednio.
Z ruchów, rytmu, postawy i okoliczności wnioskuj o zamiarach oraz możliwościach drugiej strony.
Nie lekceważ drobiazgów.
Mały szczegół może ujawnić istotę sytuacji, o ile nie przesłoni całości.
Rozróżniaj pozorną pustkę od rzeczywistej Pustki.
Niezrozumienie, chaos i brak wiedzy nie są Pustką, lecz zagubieniem.
Pustka jest jasnością pozbawioną przywiązania.
Powstaje wtedy, gdy wiedza i praktyka są już tak głęboko przyswojone, że umysł nie musi kurczowo trzymać się planu, techniki ani formy.
Z jednej rzeczy poznawaj dziesięć tysięcy rzeczy.
Prawdziwe zrozumienie zasady pozwala przenosić ją pomiędzy pojedynkiem, dowodzeniem, rzemiosłem, sztuką i codziennym życiem. Gorin no Sho, Księga Wody i Pustki

III. Kształtowanie umysłu i charakteru

Bądź zdecydowany, ale spokojny.
Spokój nie oznacza bierności, a determinacja nie powinna przeradzać się w napięcie lub porywczość.
Unikaj zarówno niedoboru, jak i nadmiaru pobudzenia.
Umysł przestraszony jest słaby, lecz umysł nadmiernie rozpalony również traci zdolność oceny.
Nie pozwalaj, aby stan ciała zniewalał umysł ani aby emocje dezorganizowały ciało.
Jedno i drugie powinno współpracować, zachowując względną niezależność.
Nie zdradzaj swoich zamiarów.
Emocje, napięcie, przywiązanie do wyniku i przedwczesna reakcja czynią człowieka przewidywalnym.
Myśl o sobie lekko, o świecie głęboko.
Ego nie powinno być miarą rzeczywistości. Należy widzieć siebie jako część większego porządku.
Nie kieruj się stronniczym upodobaniem.
Preferencje zawężają wybór i mogą skłaniać do używania tego, co lubimy, zamiast tego, czego wymaga sytuacja.
Nie szukaj przyjemności dla niej samej.
Przyjemność nie jest zakazana, lecz nie może przejąć kontroli nad kierunkiem życia.
Panuj nad pragnieniami, zamiast być przez nie prowadzonym.
Chodzi bardziej o samostanowienie niż o całkowite unicestwienie potrzeb.
Nie przywiązuj się do wygody, luksusu i posiadania.
Im więcej warunków uznajemy za konieczne, tym łatwiej można nas pozbawić równowagi.
Nie żyj żalem za przeszłością.
Należy przyjąć odpowiedzialność za czyn, wyciągnąć naukę i odzyskać zdolność działania.
Nie obwiniaj i nie szukaj wymówek.
Narzekanie oraz uraza oddają odpowiedzialność okolicznościom lub innym ludziom.
Nie porównuj się poprzez zazdrość.
Cudze powodzenie ani niepowodzenie nie powinno określać własnej wartości i Drogi.
Przyjmij rozłąkę, przemijanie i śmierć.
Przywiązanie do niezmienności świata rodzi lęk i osłabia gotowość do działania.
Szanuj sacrum, lecz nie oczekuj, że zastąpi ono twój wysiłek.
Bogowie i Buddowie mogą być przedmiotem czci, ale człowiek nie powinien przerzucać na nich odpowiedzialności.
Zachowuj integralność nawet wobec zagrożenia.
Musashi wyraża to w feudalnym języku honoru i dobrego imienia: można utracić życie, ale nie powinno się zdradzić tego, co stanowi rdzeń obranej Drogi.
Samotność Drogi oznacza autonomię, niekoniecznie społeczną izolację.
Ostatecznie nikt nie może ćwiczyć, wybierać ani ponosić konsekwencji za nas.

IV. Zasady działania strategicznego

Najważniejszy jest właściwy rytm.
Każde działanie ma moment wzrostu, kulminacji, załamania i wygaśnięcia.
Szybkość nie jest tym samym co pośpiech.
Człowiek biegły może działać bardzo szybko, ale nie wygląda na poganianego przez sytuację. Pośpiech oznacza utratę rytmu.
Przejmuj inicjatywę.
Musashi wyróżnia trzy możliwości:
- rozpocząć działanie przed przeciwnikiem,
- przejąć inicjatywę w chwili jego ataku,
- działać równocześnie, ale narzucić własny kierunek.
Nie chodzi zawsze o wykonanie pierwszego ruchu.
Inicjatywa polega na tym, że to ty określasz znaczenie, rytm i dalszy rozwój sytuacji.
Powstrzymuj działanie w chwili narodzin.
Zasada „przytrzymania poduszki” oznacza niedopuszczenie, aby zamiar przeciwnika zdążył się w pełni rozwinąć.
Blokuj działania użyteczne, pozwalaj na bezużyteczne.
Nie trzeba reagować na każdy ruch. Należy rozpoznawać, które działania przeciwnika rzeczywiście mu służą.
Nie ograniczaj się do reagowania.
Sama obrona oddaje drugiej stronie kierownictwo. Celem jest doprowadzenie do sytuacji, w której przeciwnik zaczyna odpowiadać na twoje działania.
Rozpoznaj „bród”, zanim rozpoczniesz przeprawę.
Oceń własne zasoby, możliwości przeciwnika, teren i moment. Następnie podejmij zdecydowane działanie w miejscu zapewniającym przewagę.
Korzystaj z warunków otoczenia.
Pozycja, przestrzeń, światło, przeszkody, podłoże i kierunek ruchu są częścią strategii, a nie neutralnym tłem.
Rozpoznawaj fazę, w której znajduje się druga strona.
Inaczej postępuje się wobec przeciwnika wzrastającego w siłę, inaczej wobec tracącego rytm, morale lub spójność.
Wykorzystuj moment załamania.
Kiedy struktura przeciwnika zaczyna się rozpadać, nie należy pozwolić jej spokojnie się odbudować.
„Stań się przeciwnikiem”.
Spójrz na sytuację z jego pozycji: czego się obawia, co widzi, jakie ma zasoby i jakie wyjścia uważa za dostępne.
Nie przeceniaj przeciwnika.
Wyobrażenie o jego potędze może sparaliżować bardziej niż jego rzeczywiste możliwości.
Wydobywaj ukryte zamiary.
Jeżeli nie możesz odczytać planu drugiej strony, wykonaj ruch próbny lub pozorowany, który zmusi ją do ujawnienia reakcji.
Naruszaj rytm przeciwnika.
Zmieniaj tempo, kierunek, dystans i rodzaj działania, aby utrudnić mu przewidywanie oraz odzyskanie stabilności.
Wprowadzaj dezorientację, ale sam zachowuj jasność.
Nieprzewidywalność jest wartościowa tylko wtedy, gdy wynika z kontroli, a nie z własnego chaosu.
Zarządzaj stanem emocjonalnym sytuacji.
Spokój, gwałtowność, pozorna słabość, pewność lub wycofanie mogą udzielać się przeciwnikowi i wpływać na jego decyzje.
Nie powtarzaj bez końca nieskutecznego rozwiązania.
Jeżeli ta sama metoda zawiodła dwukrotnie, należy zmienić jakość działania – „jeśli przeciwnik oczekuje góry, stań się morzem”.
W impasie odnów umysł.
Gdy konflikt grzęźnie, nie wystarczy mocniej wykonywać tego samego. Trzeba porzucić dotychczasowe nastawienie i wejść w nowy rytm.
Przełączaj perspektywę między małą i wielką skalą.
Kiedy szczegóły zaczynają więzić uwagę, wróć do całości; kiedy ogólny plan jest zbyt abstrakcyjny, zejdź do konkretu.
Uderzaj w strukturę, nie tylko w powierzchnię.
Można chwilowo odeprzeć przeciwnika, nie pozbawiając go zdolności dalszego działania. Strategiczny rezultat wymaga naruszenia fundamentu jego przewagi.
Działaj z pełnym następstwem.
Ruch powinien prowadzić do zamierzonego skutku, a nie kończyć się na efektownym geście lub częściowym powodzeniu. Gorin no Sho, Księga Ognia

V. Technika, forma i narzędzia

Forma ma służyć sytuacji, nie rządzić człowiekiem.
Musashi dopuszcza postawy, lecz odrzuca przywiązanie do nich: jest to zasada „postawy-niepostawy”.
Stałość jest martwa, elastyczność żywa.
Sztywna ręka, sztywna technika i sztywny plan tracą zdolność reagowania.
Elastyczność nie oznacza braku rdzenia.
Woda dostosowuje się do naczynia, lecz zachowuje swoją naturę. Człowiek powinien zmieniać metodę, nie tracąc celu i integralności.
Nie przywiązuj się do jednego narzędzia.
Ulubiona broń może stać się ograniczeniem równie poważnym jak brak biegłości.
Dobieraj środek do miejsca, dystansu i zadania.
Narzędzie nie jest dobre samo w sobie; jest właściwe lub niewłaściwe w określonych warunkach.
Wykorzystuj wszystkie rzeczywiście dostępne zasoby.
Zasadę dwóch mieczy można rozumieć szerzej jako odmowę dobrowolnego ograniczania własnych możliwości.
Praktyczność jest ważniejsza niż ozdobność.
Broń i technika powinny być niezawodne, a nie efektowne. To samo odnosi się do wiedzy, metod treningowych i życiowego wyposażenia.
Prostota jest wynikiem zrozumienia.
Mnożenie efektownych technik może ukrywać brak uchwycenia podstawowej zasady.
Nie kopiuj powierzchownie innych.
Należy badać inne szkoły, lecz nie przejmować ich form bez zrozumienia warunków, z których wyrosły.
Poznaj inne drogi, aby rozumieć własną.
Samozadowolenie jednej szkoły prowadzi do dogmatyzmu; porównanie ujawnia zarówno mocne strony, jak i ograniczenia.
Siła sama nie daje zwycięstwa.
Poleganie wyłącznie na sile prowadzi do zderzenia sił. Rozstrzygają zasada, ustawienie, czas, percepcja i ekonomia działania.
Ciało, technika i zamiar powinny działać jako jedność.
Rozdzielenie ich powoduje opóźnienie, napięcie i utratę skuteczności.
Najwyższa swoboda polega na niezależności od narzędzia.
Musashi wspomina o „zwycięstwie bez miecza”: nie jako magicznej sztuczce, lecz jako zdolności osiągania celu bez kurczowego trzymania się jednego środka. Gorin no Sho, Księgi Ziemi, Wody i Wiatru

Synteza

Całą myśl Musashiego można sprowadzić do siedmiu nadrzędnych zasad:

ćwicz nieustannie, ale nie mechanicznie;
patrz szeroko i bez samooszukiwania;
zachowuj spokojną determinację;
nie przywiązuj się do form, narzędzi i wygody;
rozpoznawaj rytm, moment oraz strukturę sytuacji;
zmieniaj metodę bez porzucania zasadniczego celu;
zwyciężaj najpierw własne ograniczenia, zanim zaczniesz mierzyć się z innymi.

Najgłębsza formuła Musashiego nie brzmi więc: „stań się doskonały”, lecz raczej:

Praktykuj tak długo, aż właściwe widzenie i właściwe działanie przestaną być czymś wymuszonym.

To właśnie łączy jego sztukę walki, strategię i rozwój osobisty. Człowiek ma być jednocześnie zakorzeniony i elastyczny, spokojny i zdecydowany, wyspecjalizowany i szeroko wykształcony, samodzielny, ale uważny na cały świat.

Istotne zastrzeżenie: Gorin no Sho jest dosłownie podręcznikiem zwyciężania w walce na śmierć i życie. Przeniesienie jego zasad na wychowanie, trening czy życie wymaga świadomej reinterpretacji – zachowania logiki dyscypliny, percepcji i adaptacji bez przejmowania feudalnej etyki przemocy.

Bushidō - Droga Wojownika

Dużym nieporozumieniem byłoby przy okazji omawiania filozofii życia wojownika, na przykładzie Musashi Miyamoto, pominięcie Kodeksu Bushidō, który nie stał się nigdy w pełni sformalizawanym zestawem reguł i praw. Widać jednak głęboką zbieżność jego założeń z filozofią Musashiego.

Bushidō – droga wojownika – to zespół ideałów moralnych, obyczajów i wzorców postępowania związanych z japońską warstwą samurajską. Nie był jednak jednym, odwiecznym i powszechnie obowiązującym kodeksem, porównywalnym ze spisanym prawem. Kształtował się stopniowo, przyjmował różne formy w zależności od epoki i rodu, a jego spójny obraz powstał przede wszystkim w okresie Edo, gdy samuraj coraz częściej był urzędnikiem i administratorem, a nie uczestnikiem rzeczywistych wojen.

Lojalność

Najważniejsze miejsce w bushidō zajmowała lojalność wobec pana, rodu i wspólnoty. Samuraj miał przedkładać obowiązek nad osobisty interes, a w skrajnym ujęciu także nad własne życie. Z lojalnością wiązały się posłuszeństwo, odpowiedzialność za powierzone zadanie oraz gotowość poniesienia konsekwencji za niepowodzenie. Nie oznaczało to zawsze bezmyślnego podporządkowania. W niektórych tradycjach wojownik powinien był upominać swego pana, jeśli ten postępował nierozważnie lub niesprawiedliwie, choć czynił to z narażeniem własnej pozycji, a nawet życia.

Honor

Drugim filarem był honor, rozumiany zarówno jako wewnętrzne poczucie godności, jak i reputacja człowieka, jego rodziny oraz rodu. Utrata twarzy, tchórzostwo, niewierność danemu słowu czy niewykonanie obowiązku mogły zostać uznane za gorsze od śmierci. Stąd brało się szczególne znaczenie seppuku – rytualnego samobójstwa, które mogło być karą, protestem, dowodem lojalności albo sposobem odzyskania honoru. Nie było ono jednak codzienną praktyką wszystkich samurajów, lecz skrajnym wyrazem systemu wartości, w którym życie jednostki podporządkowywano powinności-

Odwaga

Istotną cechą bushidō była odwaga. Nie sprowadzała się ona do śmiałości w walce, lecz oznaczała zdolność działania pomimo lęku. Od wojownika wymagano opanowania, zdecydowania i zachowania jasności umysłu w sytuacji zagrożenia. Świadomość nieuchronności śmierci miała uwalniać go od paraliżującego przywiązania do życia. W Hagakure¹Hagakure (jap. 葉隠 – co oznacza „Ukryte w listowiu” lub „Ukryte pod liśćmi”) to osiemnastowieczny, praktyczny i duchowy przewodnik dla samurajów, uznawany za jedno z najważniejszych i najbardziej radykalnych dzieł poświęconych filozofii Bushidō. postawę tę wyrażono w radykalnej formule, że „droga samuraja odnajduje się w śmierci”. Nie musi ona oznaczać kultu bezsensownego umierania; można ją rozumieć jako wezwanie do wcześniejszego przyjęcia najgorszego możliwego wyniku, aby w chwili próby działać bez wahania.

Rozum, rozwaga, czujność, umiejętność oceny sytuacji, panowanie nad emocjami

Odwaga powinna jednak pozostawać pod kontrolą rozumu. Sam brawurowy atak, jeśli nie służył obowiązkowi, mógł być uznany za lekkomyślność. Dlatego ceniono rozwagę, czujność, umiejętność oceny sytuacji oraz panowanie nad emocjami. Samuraj miał zachowywać spokój zarówno wobec przeciwnika, jak i w życiu codziennym. Dyscyplina zewnętrzna – trening, przestrzeganie etykiety, dbałość o broń i porządek – miała kształtować dyscyplinę wewnętrzną.

Prawość i sprawiedliwość

Do najczęściej wymienianych cnót bushidō należą również prawość i sprawiedliwość. Wojownik powinien umieć rozpoznać, co należy uczynić, a następnie działać konsekwentnie. Ważne były prawdomówność, wiarygodność i wierność danemu słowu. Obietnica samuraja miała posiadać wartość sama w sobie; człowiek, którego słowu nie można zaufać, tracił moralną podstawę swego statusu.

Miłosierdzie, życzliwość i szacunek

Obok surowości pojawiały się miłosierdzie, życzliwość i szacunek. Siła bez moralnego ograniczenia mogła przemienić wojownika w zwykłego brutalnego wykonawcę przemocy. Człowiek zdolny zabijać powinien tym bardziej umieć powstrzymać gniew, oszczędzić słabszego i używać siły proporcjonalnie do sytuacji. Uprzejmość oraz rytuał nie były jedynie ozdobą. Uczyły samokontroli i pozwalały utrzymać porządek społeczny nawet tam, gdzie napięcie mogło łatwo doprowadzić do konfliktu.

Samodoskonalenie

Bushidō obejmowało także ciągłe doskonalenie. Samuraj ćwiczył posługiwanie się bronią, jazdę konną, strategię i sprawność fizyczną, lecz mógł również zajmować się kaligrafią, poezją, historią, administracją czy ceremonią herbacianą. Ideał łączył kompetencję wojenną z wykształceniem i kulturą. Rozwój nie służył jedynie indywidualnej samorealizacji: miał uczynić człowieka bardziej użytecznym, odpowiedzialnym i zdolnym do pełnienia swojej roli.

W życiu samuraja bushidō stanowiło więc przede wszystkim wzorzec tożsamości. Określało, kim wojownik powinien być, komu służy, za co odpowiada oraz jak ma postępować wobec niebezpieczeństwa, porażki i śmierci. Nadawało sens treningowi, podporządkowywało zachowanie obowiązkowi i dostarczało kryteriów oceny własnych czynów. Pomagało również legitymizować uprzywilejowaną pozycję samurajów: skoro nosili broń i posiadali władzę, oczekiwano od nich większego opanowania, odpowiedzialności i gotowości do poświęcenia.

Ideały kontra rzeczywistość

Nie należy jednak utożsamiać ideału z rzeczywistością. Samuraje, podobnie jak przedstawiciele każdej warstwy społecznej, bywali lojalni i zdradzieccy, odważni i tchórzliwi, szlachetni i okrutni. Ponadto bushidō mogło służyć zarówno samodoskonaleniu, jak i usprawiedliwianiu bezwzględnego posłuszeństwa, przemocy oraz pogardy dla życia. W epoce nowoczesnej jego wybrane elementy zostały przekształcone przez nacjonalistyczną propagandę i przedstawione jako jednolity, odwieczny „duch Japonii”.

Podsumowanie

Najtrafniej rozumieć bushidō nie jako zamknięty katalog przykazań, lecz jako historycznie zmienną tradycję wychowania wojownika. Jej rdzeniem było dążenie do tego, aby sprawność bojowa pozostawała związana z charakterem: odwagą, lojalnością, odpowiedzialnością, samokontrolą i gotowością przyjęcia konsekwencji własnych decyzji. W tym znaczeniu „droga wojownika” nie kończyła się na opanowaniu techniki walki – miała kształtować całego człowieka i przygotowywać go do godnego działania w chwili próby.

Poniżej zestawienie „siedmiu cnót bushidō” + 1, które jest późniejszą syntezą różnych tradycji samurajskich, a nie jednolitym kodeksem obowiązującym wszystkich wojowników. Dobrze porządkuje jednak najważniejsze ideały Drogi Wojownika.

Główne cnoty bushidō

Gi – prawość, sprawiedliwość (義)
Zdolność rozpoznania tego, co słuszne, i postępowania zgodnie z tym przekonaniem. Gi wymagało podejmowania decyzji na podstawie zasad, a nie strachu, korzyści czy chwilowej wygody. Dla wojownika oznaczało moralny kręgosłup: wiedzieć, co należy zrobić, i uczynić to mimo kosztów.
Yū – odwaga (勇)
Nie była to lekkomyślna brawura, lecz odwaga podporządkowana rozumowi i obowiązkowi. Wojownik powinien działać pomimo lęku, zachowując opanowanie oraz świadomość konsekwencji. Odwaga bez prawości mogła prowadzić do przemocy, natomiast prawość bez odwagi pozostawała jedynie niewprowadzoną w czyn intencją.
Jin – życzliwość, człowieczeństwo (仁)
Człowiek posiadający siłę i władzę powinien wykazywać miłosierdzie wobec słabszych. Jin ograniczało brutalność i przypominało, że doskonałość wojownika nie polega wyłącznie na zdolności pokonania przeciwnika, ale również na umiejętności powstrzymania się od niepotrzebnej przemocy.
Rei – szacunek i właściwe zachowanie (礼)
Uprzejmość, etykieta i szacunek wobec innych były przejawami panowania nad sobą. Rei obowiązywało nie tylko wobec przełożonych, lecz także wobec przeciwnika. Prawdziwy wojownik nie musiał poniżać innych, aby potwierdzić własną wartość. Forma zachowania ujawniała jakość charakteru.
Makoto – szczerość i prawdomówność (誠)
Słowo wojownika powinno być zgodne z jego zamiarem i czynem. Makoto oznacza autentyczność, uczciwość oraz brak rozdźwięku między tym, co człowiek deklaruje, a tym, jak rzeczywiście postępuje. Dlatego obietnica samuraja miała być zobowiązaniem niewymagającym dodatkowych gwarancji.
Meiyo – honor (名誉)
Honor był związany zarówno z reputacją, jak i z wewnętrzną świadomością własnej wartości moralnej. Samuraj miał postępować tak, aby móc zachować szacunek do samego siebie, swojej rodziny i rodu. Meiyo nie oznaczało jedynie troski o opinię otoczenia, lecz odpowiedzialność za to, jakim człowiekiem staje się poprzez swoje decyzje.
Chūgi – lojalność i wierność obowiązkowi (忠義)
Samuraj pozostawał wierny swemu panu, rodowi oraz podjętym zobowiązaniom. Lojalność wymagała gotowości do osobistego poświęcenia, lecz w szlachetniejszym ujęciu obejmowała także odpowiedzialność za dobro wspólnoty. Wojownik nie miał porzucać obowiązku, gdy stawał się on trudny lub niebezpieczny.

Do tego zestawu często dodaje się jeszcze ósmą cnotę:

Jisei – samokontrola, panowanie nad sobą (自制)
Jest to zdolność kierowania emocjami, pragnieniami i reakcjami. Wojownik nie powinien być niewolnikiem gniewu, strachu, pychy ani potrzeby natychmiastowego odwetu. Jisei łączyło pozostałe cnoty, ponieważ bez samokontroli odwaga łatwo stawała się brawurą, honor – próżnością, a lojalność – ślepym fanatyzmem.

Cnoty te tworzyły system wzajemnych ograniczeń. Odwaga potrzebowała sprawiedliwości, siła – życzliwości, honor – szczerości, a lojalność – odpowiedzialnego osądu. Bushidō miało zatem nie tylko przygotować samuraja do walki, lecz uczynić go człowiekiem zdolnym właściwie posługiwać się siłą. Najwyższym sprawdzianem wojownika nie była sama zdolność zwyciężania, ale zachowanie charakteru w sytuacji zagrożenia, konfliktu i śmierci.

Przypisy

Hagakure (jap. 葉隠 – co oznacza „Ukryte w listowiu” lub „Ukryte pod liśćmi”) to osiemnastowieczny, praktyczny i duchowy przewodnik dla samurajów, uznawany za jedno z najważniejszych i najbardziej radykalnych dzieł poświęconych filozofii Bushidō.

Opublikowano wKultura fizyczna

Tagijapońskie sztuki walki sztuki walki

Musashi Miyamoto – krótka charakterystyka filozofii wojownika